Nafarroa+katearen+begiak

**Iñaki Petxarroman** . //  Katearen Begiak  //  liburuaren egilea 1.200 urtean eman zioten Nafarroari kolperik zitalena. Ez zuen galdu independentzia bere lurralde osoan, baina lurraldearen erdia galdu zuen, eta itsasoko irteerarik gabe geratu zen. Txikiegi, errenka, utzi zuten bi auzo erraldoi eta boteretsuren artean. Azken kolpearen zain utzi zuten, beraz, 1512an emango zioten kolpe lazgarriaren zain. Baina 1200. urtean Nafarroa zatikatu izanak garrantzia izugarria izan du hurrengo mendeetako ibilbide historikoan. Mendebaldeko nafarrak, indarrez, gaztelar bilakatu zituzten nazionalitatez, berezko jatorri euskaldunari eutsi ahal izan zioten arren. Eta hain indarrean daude 1200. urteko konkista haren ondorioak, ezen, Nafarroak norabiderik gabe jarraitzen baitu, subiranotasuna eta lurraldea berreskuratzea ekarriko dion bide zuzena aurkitu gabe. Nafarroak beti izan du oso present herri konkistatua dela, arrotzek menperatua dela, zatikatua dela, eta egoera horri aurre egin izan dio historia osoan zehar. Ongi, gaizki, zuzenago eta okerrago, beti egin dio aurre zapaltzaileari. Ideia horretatik sortu eta jaio zen Katearen Begiak liburua. Izan ere, Nafarroaren historiari egindako omenaldi bat da liburua, Nafarroak eman dituen seme-alaba ausart eta adoretsuei egindako omenaldia. Izan ere, zazpi pertsonaia hautatu ditut liburua osatzeko, garai ezberdinen ordezkari. Zazpi pertsonaia, zazpi garai, kate bat den herri honen historiaren lekuko: Antso Azkarra erregea; Pedro Nabarrakoa mariskala; Rose Iturbide ume saratarra; Agosti Xaho zuberotar pentsalari, idazle erromantikoa, nafarzale eta askatasunzale amorratua; Santa Kruz gerrilari sonatua; Fortunato Agirre jeltzalea, Lizarrako alkatea; Gloria Rekarte, ETAko kidea. Zerk lotzen ditu guztiak? Nafarroak lotzen ditu, herri honen askatasunaren alde egin nahi izana, era batera edo bestera, bitarteko batzuekin edo besteekin, bakoitza bere garaiaren seme-alaba baita. Haiek dira gure herriaren historiaren katearen begiak. Borrokatu egin zuten, eutsi, aurre egin… Eta galdu. Kasu guztietan galdu. Hori ere badute komunean zazpi pertsonaiek, Nafarroak beti galdu baitu 1200. urtetik hona. Liburuak Euskal Herriaren historia hobetoxeago ulertzeko tresna izan nahi du. Zazpi pasartetan antolatua, zazpi garaitan banatua. Gauden tokiraino nola iritsi garen ulertzeko bidea erraztu nahi dio irakurle euskaldunari. Literatura historikoa du ardatz liburuak, baina errealitatea du oinarri, benetan gertatutako pasarte eta gertaera historikoak direlako liburuan nagusi. Iragana ezagutzeak balio izaten du joandako garaietan egindako akats berak ez errepikatzeko. Balio beharko luke. Izan ere, gaur da eguna Nafarroak ez duena ez estrategia bateraturik ez proiekturik, herri bezala etorkizuneko subiranotasun planteamendu sinesgarri bat erdiesteko. Union del Pueblo Navarroren integrismo espainiarzalea zati batean nagusi, sabinismo jeltzale bizkaitarzalea bestean, frantziar jakobinismo berdinzalea bestean. Imanaren kontrako efektua eragiten dute batzuen eta besteen politikek zatikaturik dagoen herriaren nahietan. Dudarik gabe, Nafarroaren azken 100 urteko historian aranismotik eratorritako abertzaletasunaren eragina funtsezkoa izan da. Bizkaitik abiatu zuten egitasmo politikoa, adar batetik, enborretik beharrean, eta horrek eragin itzela izan du zuhaitzaren egonezin etengabean. Baina Bizkaitik abiatutako egitasmo politikoak Nafarroa Garaian egiten du tope. Nortasun politiko-historiko handien duen herrialdean, hain zuzen ere. Egun, zaila da abertzaletasunaren norabidea aldatzea, historiak pisua baitu onera eta txarrerako. Baina, derrigorrezkoa da, subiranotasuna berreskuratu nahi duen herri batek irabazteko aukera emango dizkioten formulak bilatu behar dituelako. Orain arteko joera abertzale guztien imajinario kolektiboaren formulak galtzera daramate subiranotasuna berreskuratzea helburu duen egitasmo politikoa. Hala ere, urrutitxo gaude egoera horretatik. Espainiarekiko beste hitzarmen bat bilatzen ari dira Nafarroako mendebaldeko instituzioetan nagusi diren indar politikoak, iraganean hartutako joerari eutsiz. Menpekotasun hitzarmen bat izango da, izatekotan. Izan ere, Nafarroa osatzen duten herrialde ezberdinek sekula ez dute Espainiarekin berdinetik berdinerako hitzarmen politikorik egin. Arrazoi sinple batengatik, herrialde menperatuak direlako eta subiranotasunik ez dutelako Nafarroak independentzia politikoa galdu zuenez geroztik. “Etorriko dira gero besteak”, diote, Nafarroa ekialdeko herrialdeei buruz. Baina historiak erakutsi du, behin eta berriro, hori amu bat besterik ez dela hitzarmen zatikatzaileak egiteko. Bestalde, “baskongadisten inbasioaren” mamu sinestezinak botoak eta gogoak batzen ditu Nafarroa ekialdeko eremu erdaldunetan. Nafarroaren berezko nortasunean mozorrotuta erabiltzen du erregionalismoak argudio espainiarzale menperatzailea: konkistatua eta zapaldua dena, konkistatzaile eta zapaltzaile gisa salduz. Argudioak balio die, Nafarroaren subiranotasunaren alde lan egiteko prest dauden indar sozial, politiko eta ekonomiko guztiek orain arte egindako akatsak zuzentzen ez dituzten bitartean; Nafarroaren ikurra, izaera eta nahia, Euskal Herri osoan lau haizetara zabaltzera ausartzen ez diren bitartean; zatitzen gaituen egoerari hegalak mozturik, menperatzailearen argudio nagusiak baliogabetzeko urrats eraginkorrak ematen ez dituzten bitartean. Salduta, zatikatuta, eta galtzaile jarraituko dugu, konkistatzaileak propio egokitutako joko-zelaian gure burua aurkitu gabe. Gure etxea berreraiki gabe, amaren sua gero eta ahulago, gero eta txikiago eta baztertuago. 1200. urtetik gure historiaren Katearen begiak osatzen dutenak bezalako pertsonaia ugari ematen jarraituko dugu: zapalkuntzaz jakitun, hari aurre egiteko lur emankorra aurkitu ezinean, galtzaile behin eta berriro, etsai indartsuago baten aurrean. Makurtu gabe, baina irabazi gabe. Herri honi indarrez lapurtu ziotena berreskuratzeko ezgai.
 * Nafarroa: katearen begiak**